tel. kom. 693-396-774
tel./fax: (71) 336 10 36
e-mail: centrum@biomed.org.pl

Szkolenia
Neurotechnologie
Rozwiązania w biofeedbacku
Metoda Warnkego i Sensomotoryka
Badania naukowe
Objawy i diagnoza ADHD
Wyszukaj w serwisie
ADHD dotyka około 3-7% dzieci, przy czym częściej występuje u chłopców. U 60% pacjentów objawy utrzymują się też w okresie dorosłości (z reguły występuje u nich tylko część objawów). Zespół nadpobudliwości ruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi, bo o nim właśnie mowa jest stanem, który charakteryzuje się nieprawidłowym poziomem impulsywności i/lub nadpobudliwości oraz nieuwagi w danym okresie rozwoju dziecka.
 
Nieleczone lub zaniedbane ADHD prowadzi do odległych konsekwencji społecznych i ekonomicznych. Aby uniknąć negatywnych skutków ADHD, problemów psychospołecznych, obciążających całe społeczeństwo (Anastopoulos i Shelton, 2001), należy podejmować odpowiednie środki zapobiegawcze już w okresie dzieciństwa, a punktem początkowym i zarazem najważniejszym jest trafna i rzetelna diagnoza.
Nie ma jednej i wyłącznej przyczyny tego zaburzenia. Wiadomo jest, że pojawieniu się objawów ADHD sprzyja wystąpienie wielu czynników. Należą do nich uwarunkowania genetyczne (jeśli jedno z rodziców jest nadpobudliwe, ryzyko wystąpienia ADHD u dziecka wynosi nawet 50%), uszkodzenia i dysfunkcje mózgu, czynniki środowiskowe a także dieta i substancje toksyczne. Badania genetyczne sugerują, że ludzie z zespołem ADHD mogą mieć zmiany w genie kodującym zarówno receptor dopaminowy D4 (gen DRD4 na chromosomie 11), który odbiera napływające sygnały jak również w kodującym transporter dopaminy (gen DAT1 na chromosomie 5), który odgrywa istotną rolę w procesie wychwytu zwrotnego tego neuroprzekaźnika. Receptory te występują w czołowych okolicach nerwowych, które wchodzą w skład pętli kora mózgowa- jądra podstawy. Symptomy ADHD dobrze reagują w odpowiedzi na terapię psychostymulantami, które z kolei zwiększają ilość neurotransmittera dopaminy. W skład systemu nadzorczego mózgu wchodzi prążkowie, a dopamina odgrywa decydującą rolę w regulacji
jego aktywności. U dzieci z ADHD stwierdza się nieprawidłowości w genie, który jest odpowiedzialny za wychwyt zwrotny dopaminy. W normalnym mózgu, każde zewnętrzne czy wewnętrzne zdarzenie produkuje długotrwałą aktywację, co umożliwia jednostce przeanalizowanie tego zdarzenia w pełnym wymiarze. Podtrzymywanie tej aktywności jest kontrolowane przez struktury korowo-podkorowe. W mózgu dziecka z ADHD, „ślad” zdarzenia jest bardzo krótki, a z powodu krótkiego okresu aktywnej kontroli impulsów, dzieci z ADHD nie potrafią przewidywać przyszłych zdarzeń, działają impulsywnie. Przyszłość pojawia się jak coś niespodziewanego.

Przyjrzyjmy się bliżej charakterystycznym cechom postawy i zachowania:
  • Krzyś, wydawałoby się, uwielbia zabawę klockami, ale nie potrafi zająć się nimi dłużej niż przez kilka minut;
  • Ala niechętnie sięga do zadań domowych, trzeba ją bardzo pilnować i do tego namawiać;
  • Jasiu zaczyna rysować ulubione domki i statki, ale nigdy ich nie kończy;
  • Filip wyrywa się ciągle z odpowiedziami zanim jeszcze zostało do końca wypowiedziane pytanie;
  • Kacper nie potrafi powtórzyć tego, co przed chwilą ktoś do niego powiedział;
  • Ania zapomina o odrabianiu lekcji, nie pamięta gdzie położyła kredki, książkę czy zeszyt, często po prostu je gubi;
  • Dominika często nie reaguje na konkretne polecenia słowne, jakby po prostu ich nie słyszała;
  • Piotruś nie potrafi poczekać na swoja kolejkę podczas zabawy z innymi dziećmi;
  • Kasia podczas lekcji wstaje z krzesła i chodzi po klasie nie reagując na upomnienia pani;
  • Patryk często traci humor i wykazuje zmienność nastrojów, a także nierzadko bywa zły i rozdrażniony.
 
To tylko niektóre z zachowań dzieci, którym powinniśmy się bliżej przyjrzeć, a jeśli trwają one przez dłuższy czas, nie są charakterystyczne dla danego wieku i okresu rozwojowego dziecka, a przy tym utrudniają normalne funkcjonowanie nie tylko danemu dziecku ale też całemu otoczeniu, należy skonsultować się ze specjalistą i podjąć odpowiednie kroki do przeprowadzenia właściwej diagnozy i dalszego postępowania z takim dzieckiem.
Według ICD - 10 klasyfikacja chorób Światowej Organizacji Zdrowia) oraz DSM V (klasyfikacja zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego ) do rozpoznania zaburzeń hiperkinetycznych konieczne jest dokładne i wyraźne określenie nieprawidłowego nasilenia zaburzeń uwagi, nadmiernej aktywności, pobudzenia oraz niepokoju utrzymujących się w czasie, a które nie są spowodowane przez inne zaburzenia, takie jak autyzm i zaburzenia afektywne i które wzmagają się w różnych sytuacjach (ICD-10, 1997 oraz DSM- V, 2013). Objawy charakterystyczne dla ADHD muszą utrzymywać się przez co najmniej 6 miesięcy w stopniu dysproporcjonalnym do rozwoju dziecka oraz utrudniającym funkcjonowanie dziecka.

Do objawów tych należą:
objawy dotyczące uwagi (co najmniej 6 z poniższych objawów musi utrzymywać się przez okres 6 miesięcy)
  • nieumiejętność utrzymania uwagi na różnych czynnościach lub zadaniach, nawet tych związanych z ciekawą zabawą
  • niechęć a nawet unikanie zadań związanych z obowiązkami, np. praca domowa, zadania szkolne
  • brak umiejętności organizowania aktywności i zadań
  • niepowodzenia związane z kończeniem zadań oraz wykonywaniem ich wg określonych wcześniej instrukcji
  • brak reakcji na wyraźne polecenia werbalne (dziecko wydaje się nie słyszeć)
  • pomijanie i niezwracanie uwagi na szczegóły w pracy lub innych okolicznościach
  • częste gubienie ważnych i koniecznych do wykonywania różnych zadań rzeczy- np. przybory szkolne
  • częste zapominanie w trakcie codziennych aktywności
  • łatwa dekoncentracja z powodu bodźców zewnętrznych
objawy dotyczące nadmiernej aktywności (co najmniej 3 z poniższych objawów musi utrzymywać się przez okres 6 miesięcy)
  • częste niespokojne poruszanie rękoma lub stopami, wiercenie się na krześle
  • opuszczanie ławki w klasie lub miejsca w innych sytuacjach, w których wymagana jest pozycja siedzącej
  • nadmierne i częste wtrącanie się w sytuacjach, w których jest to niewłaściwe (w wieku młodzieńczym lub u dorosłych może występować jedynie poczucie niepokoju)
  • nieumiejętność zachowania spokoju w czasie np. odpoczynku i przesadna hałaśliwość w zabawie
  • przejawianie utrwalonego wzorca nadmiernej aktywności ruchowej, praktycznie nie modyfikowanego przez społeczny kontekst i oczekiwania.
objawy dotyczące nadmiernej impulsywności (co najmniej 1 z poniższych objawów musi utrzymywać się przez okres 6 miesięcy)
  • udzielanie odpowiedzi przed dokończeniem pytania
  • nieumiejętność czekania w różnych grach lub sytuacjach (np. na swoją kolejkę).
  • przerywanie i przeszkadzanie innym osobom (np. w trakcie rozmowy innych osób)
  • nieumiejętność pohamowania się z nadmiernymi wypowiedziami w różnych sytuacjach Ważnym i koniecznym do uwzględnienia kryterium diagnostycznym są również :
  • objawy zaburzeń koncentracji uwagi lub nadpobudliwości psychoruchowej upośledzające funkcjonowanie dziecka, które ujawniły się przed 7 rokiem życia dziecka.
  • upośledzenie funkcjonowania dziecka spowodowane tymi objawami występuje w dwóch lub więcej sytuacjach (np. w szkole i w domu).
  • stwierdza się klinicznie istotne upośledzenie funkcjonowania społecznego, zawodowego lub szkolnego (w zakresie edukacji).
  • objawy u dziecka nie występują w przebiegu przetrwałych zaburzeń rozwojowych, schizofrenii lub innych psychoz i nie można ich trafniej uznać za objawy innego zaburzenia psychicznego (np. zaburzeń nastroju, lękowych, dysocjacyjnych lub nieprawidłowej osobowości).
 
Sama diagnoza opiera się na wspomnianej wyżej klasyfikacji wg ICD- 10 i/lub DSM-V, przy czym sprowadza się ona do skonkretyzowanego opisu objawów zachowania podpartego odpowiednimi do tego narzędziami, takimi jak wywiad, listy problematycznych zachowań, różne techniki obserwacyjne, testy i pomiary zachowania oraz pomiary wskaźników psychofizjologicznych. Bo tak np. nie jest istotne to, że Kuba jest nadpobudliwy, ale ile razy wstaje z krzesła w ciągu np. 30 minut i w jakich okolicznościach takie zachowanie występuje. Tego typu zachowanie ma tzw. wymiar uzewnętrzniający i charakterystyczny jest właśnie m.in. dla ADHD, bo nieuwaga i aktywność motoryczna to kryteria diagnostyczne dla ADHD, ale koniecznie z uwzględnieniem poziomu rozwojowego dziecka, bo np. taki
3-latek bywa wyjątkowo ruchliwy, a ta jego nadaktywność nie jest u takiego malca czymś nadzwyczajnym.
 
Jak już wspomniano wyżej, narzędzi diagnostycznych ADHD jest wiele i pojawiają się także coraz nowsze technik i sposoby diagnostyczne. Do nich należą m.in. QEEG oraz ADScan. Opracowany w Petersburgu System QEEG, to nowa jakość w diagnostyce ilościowej. Na podstawie potencjałów rejestrowanych na powierzchni kory możliwe jest zbadanie rozkładu fal mózgowych w odniesieniu do norm w różnych grupach wiekowych, dzięki temu możliwa jest diagnoza wielu zaburzeń, takich jak ADHD/ADD, dysleksja, choroba Alzheimera. Dzięki systemowi QEEG można prowadzić badania dysfunkcji mózgu, diagnozować szybkość i jakość przetwarzania informacji w mózgu (ERP), precyzyjnie planować terapię neurofeedback w oparciu o bazę normatywną, a także prowadzić diagnostykę podczas leczenia farmakologicznego i w końcu przeprowadzić samą diagnostykę przed terapią psychologiczną.
 
W 2004 r. V. Monastra opublikował badania dowodzące, że neurofeedback jest tak samo skuteczny jak lek Ritalin a diagnoza jest tak samo trafna, jak w przypadku testów TOVA, Conners CPT, ADDES., przy czym współczynnik uwagi (theta\beta) pozwala diagnozować ADHD z dokładnością 86%.

 
Warto wspomnieć, że w przypadku zaburzeń koncentracji uwagi w zapisie EEG pojawiają się fale wolne (4-7 Hz) zlokalizowane w płacie czołowym i centralnym. W analizie zapisu QEEG u dzieci z ADHD można się spodziewać więcej fal wolnych. Spektrum 3D jest świetnym uzupełnieniem oszacowań wykonywanych za pomocą aparatury. Zapis 3D może obejmować np. 5 sek. EEG jeśli prowadzimy obserwację podczastreningu Biofeedback lub też 40-60 sek. jeśli wykonujemy zapis diagnostyczny.
 
 
W ADHD obserwuje się podwyższoną amplitudę/moc sygnału w zakresie fal wolnych – np. theta w stosunku do beta (u dzieci w wieku przedszkolnym delta). Takie mapowanie jest doskonałym odzwierciedleniem natężenia impulsów elektrycznych mózgu a jest to możliwe właśnie za pomocą systemu QEEG.
System ADScan to system służący do przesiewowej diagnozy ADHD, przygotowany w oparciu o technologię radaru dopplerowskiego.

 
Aparat pozwala mierzyć ilościowe aspekty ruchliwości z bardzo dużą dokładnością. System zapewnia możliwość porównania tych danych do norm wiekowych. Ruchliwość pacjenta jest analizowana podczas testu oraz w spoczynku (przy braku zadania). Opracowany przez prof. Hussa (Uniwersytet w Moguncji) we współpracy z MediTECH skaner ADHD mierzy przy pomocy tak zwanego radaru dopplerowskiego częstotliwość i intensywność aktywności ruchowej testowanej osoby. ADScan może być wykorzystywany do diagnostyki przesiewowej w warunkach szkolnych, w gabinecie psychologa czy lekarza. Może także stanowić świetne uzupełnienie procedury diagnostycznej przed treningiem biofeedback. Otrzymane wyniki można odnieść do norm pod kątem wieku i płci. W połączeniu z innymi metodami diagnostycznymi jak np. QEEG/ERP może pozwolić dokładnie określić sfery, w których konieczny jest trening.
 

 
Równolegle do badania przeprowadzany jest tak zwany test ciągłego wykonywania (CPT). Informacje związane z wykonaniem zadania mają znaczenie dla oceny koncentracji uwagi, czasu reakcji oraz impulsywności. Analiza obejmuje m.in. ilość popełnionych błędów pominięcia, nadmiaru oraz czas reakcji. Całkowicie nowe i innowacyjne jest zastosowanie takiej formy pomiaru jaką jest radar dopplerowski. Technologia radaru dopplerowskiego umożliwia pomiar aktywności motorycznej całego ciała.
 
Uzupełnieniem testu jest także kwestionariusz, bazujący na kryteriach diagnostycznych ADHD. Zarówno radar dopplerowski, jak i CPT są od dawna znane i stosowane standardowo w różnych dziedzinach wiedzy. Połączenie obu elementów pozwala na ocenę nasilenia objawów ADHD w sposób obiektywny (tj. ruchliwości i koncentracji uwagi). Otrzymane wyniki są analizowane i porównywane z bazą referencyjną. Ze względu na swoją złożoność objawów oraz możliwość występowania z różnymi współistniejącymi zaburzeniami, ADHD poważnie wpływa na najbliższą rodzinę, na psychospołeczne funkcjonowanie rodziców i rodzeństwa dziecka dotkniętego tym zespołem. Często rodzice wykazują niewiedzę i brak umiejętności w postępowaniu z takim dzieckiem, nierzadko stają się nadmiernie wymagający i zestresowani, a przy tym nie potrafią okazać dziecku zrozumienia, które jest konieczne w postępowaniu z nim. Trzeba jednak zauważyć, że rodzice takich dzieci dodatkowo obciążeni są angażowaniem się w rozwiązywanie różnych problemów w szkole, w domu, z rówieśnikami i rodzeństwem. Nie można pominąć także tego, że obecność w rodzinie dziecka z ADHD wywołuje wysokie napięcie w całym jej systemie, przy czym, co ciekawe, nierzadko postępowanie rodziców wobec drugiego dziecka w domu, nieobjętego zespołem ADHD są właściwe i dobre. 
                                            
                                                                                                                           Dorota Jagura


Bibliografia:

     Baddeley, A.D. (2007). Working Memory, Thought, and Action.Oxford University Press. Bellack A.,            Hersen M. (red.) Diagnoza behawioralna. Podręcznik.Wydawnictwo: ME-KOMP
     Kendall, P. (2012). Zaburzenia okresu dzieciństwa i adolescencji. Techniki terapeutyczne dla profesjonalistów i rodziców. Sopot: GWP
     Lipowska, M. (2011). Dysleksja i ADHD współwystępujące zaburzenia rozwoju. Neuropsychologiczna analiza deficytów pamięci. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
    Thompson, M., Thompson, L. (2003). Neurofeedback. Wprowadzenie do podstawowych koncepcji psychofizjologii stosowanej. Wrocław: Wydawnictwo Biomed Neurotechnologie.