tel. kom. 693-396-774
tel./fax: (71) 336 10 36
e-mail: centrum@biomed.org.pl

Neurofeedback a normalizacja zachowania w zaburzeniach ze spektrum autyzmu

Wyszukaj w serwisie

Wpływ treningu neurofeedback na normalizację zachowania w zaburzeniach ze spektrum autyzmu

Trwają intensywne próby wyjaśnienia neurobiologii autyzmu. Wartym uwagi jest stanowisko, łączące podłoże neuroanatomiczne zaburzenia, ujawnione w badaniach MRI z nieprawidłowościami rozwoju psychicznego i objawami autystycznymi. Wiele badań wskazuje na zwiększenie objętości mózgu, w warstwie istoty szarej i białej u małych dzieci z autyzmem, w porównaniu do ich zdrowo rozwijających się rówieśników. Zmiany te szczególnie dotyczą okolic skroniowych i czołowych mózgu.
Zhang w swoich badaniach podjął próbę korelacji zmian morfologicznych mózgu z nietypową organizacją połączeń między poszczególnymi obszarami mózgu (2000). Manifestacją nieprawidłowości funkcjonowania mózgu u małych dzieci, (szczególnie do 3 r.ż., a więc w okresie ujawniania się obrazu autyzmu), są obserwowane zmiany behawioralne, poznawcze, w obszarze rozwoju mowy, komunikacji i interakcji społecznych. Zaburzenia autystyczne według neurobiologów są zaburzeniem połączeń neuronalnych, określanych jako „brain underconnectivity”.

Autyzm, spectrum autyzmu


Definicja zaburzeń ze spectrum autyzmu

Spektrum Zaburzeń Autystycznych- ang. ASD (Autism Spectrum Disorder) to szerokie pojęcie, obejmujące różne typy osób o cechach autystycznych, wykazujących odmienne mechanizmy lub przyczyny powodujące trudności rozwojowe i mające często odrębne wymagania wobec środowiska. Wszystkie one charakteryzują się znacznymi zaburzeniami interakcji społecznych i komunikacji, jak również znacznie ograniczonymi zainteresowaniami i bardzo powtarzalnym zachowaniem. Spektrum autyzmu jest podgrupą szerszej jednostki: Całościowe Zaburzenie Rozwoju (z ang. PDD - Pervasive Developmental Disorder).


Neurony lustrzane i ich funkcja w rozwoju

Wielu badaczy zwraca uwagę na specyficzny neurorozwój płata czołowego u osób z zaburzeniami autystycznymi i wynikające z niego dysfunkcje. Płat czołowy odpowiada za planowanie i inicjację działania w odpowiedzi na zdarzenia zewnętrzne, ocenę sytuacji, przewidywanie konsekwencji działań, konformizm społeczny, takt, wyczucie sytuacji, analizę i kontrolę stanów emocjonalnych jak ekspresja językowa, uczucie błogostanu, frustracja, lęk i napięcie. U osób cierpiących z powodu autyzmu typowe są zatem dysfunkcje, które przejawiają się w prezentowanych objawach: stereotypowości zachowań i zainteresowań, zaburzeniami interakcji społecznych, brakiem rozumienia i odwzajemniania społeczno- emocjonalnego.
 
Neurony lustrzana zaburzenia ze spectrum autyzmu

Warto w tym miejscu poruszyć temat neuronów lustrzanych, które mogą mieć niebagatelny wpływ na powyższe dysfunkcje. Neurony lustrzane zostały odkryte przez włoskich badaczy pod koniec XX wieku. Początkowo eksperymenty przeprowadzane były na małpach, następnie dowiedziono, że takie komórki występują również u człowieka. Obecnie badacze uznają, że neurony lustrzane mogą pełnić niezmiernie ważną funkcję w przejawianiu przez nas empatii i zachowań prospołecznych.
Neurony lustrzane

Włoscy naukowcy: Gallese, Rizzolatti i Fogassi  badając makaki używali technik neuroobrazowania (1990). Badacze zauważyli, że w mózgu małp następuje aktywacja pewnych komórek w momencie, gdy zwierzę wykonuje czynność, ale także gdy obserwuje wykonywanie tej czynności przez kogoś innego. Komórki te zostały nazwane lustrzanymi ze względu na swoją funkcję w uczeniu się poprzez naśladowanie oraz w uczeniu motorycznym. Neurony lustrzane reagowały niemal identycznie, zarówno gdy podczas eksperymentu któryś z badaczy sięgał po jedzenie, jak i w sytuacji, gdy małpy robiły to same.
Te same neurony zostały zlokalizowane w mózgu człowieka - korze motorycznej płata czołowego oraz w płacie ciemieniowym. Dowiedziono, że nasze mózgi wykorzystując neurony lustrzane automatycznie odtwarzają działania drugiego człowieka. Neurony lustrzane u ludzi są zaangażowane nie tylko w imitowanie ruchów innych, ale co ważniejsze w uczenie się poprzez naśladowanie, wykrywanie i zauważanie inicjatywy do komunikacji, umiejętność odczuwania tych samych emocji co inne osoby.

Odkrycie neuronów lustrzanych odbiło się szerokim echem w środowisku naukowym. W jaki sposób możemy odnieść ten fenomen do autyzmu?
U osób z autyzmem obserwujemy różnego typu trudności w relacjach społecznych. Neurony lustrzane odpowiadają za umiejętności społeczne, których osoby z autyzmem nie nabywają lub posiadają je w ograniczonym stopniu.
Badacze twierdzą (Hamilton, 2013), iż neurony lustrzane są podstawowym mechanizmem powstawania reakcji empatycznej. Z innych badań (Gazzola, Aziz-Zadeh i Keysers, 2006) wynika, że osoby, które uzyskują najwięcej punktów na testach badających poziom empatii, charakteryzują się również największym poziomem aktywacji obszarów mózgu, gdzie występują neurony lustrzane.
Jeżeli neurony lustrzane odpowiadają również za mechanizm naśladowania, wyjaśniałoby to trudności osób z autyzmem polegające na odzwierciedlaniu zachowań i uczenia się przez naśladownictwo, które tak często obserwujemy u tych osób.

Trening neurofeedback w terapii osób ze spectrum autyzmu - doniesienia z badań
Spectrum zaburzeń autystycznych - ASD jest zaburzeniem neurorozwojowym, wpływającym na zachowanie, umiejętności społeczne i komunikacyjne. Te deficyty wynikają z nieprawidłowych połączeń funkcjonalnych, które mają wpływ na efektywne przewodnictwo nerwowe. Trening Neurofeedback (NFT), oparty o zapis elektroencefalogramu (EEG) daje nadzieję na zmniejszenie nieprawidłowości tych połączeń.

Datko, Pineda i Muller podjęli próbę zbadania skuteczności NFT w zmniejszaniu objawów u dzieci z ASD (2016). W badaniu ukierunkowano trening na system neuronów lustrzanych poprzez modulowanie rytmu mu w z zapisie EEG. Rytm mu ma wygląd rytmicznych fal o częstotliwości 8-13 Hz. Jest najlepiej wyrażony nad okolicami kory motorycznej. Może być jedno lub obustronny. Reaguje na ruchy przeciwległej kończyny górnej, (np. składanie dłoni w pięść) lub wyobrażenia sobie tego ruchu.
 
Trening neurofeedback a autyzm

W badaniu wzięło udział 17 osób z wysoko-funcjonującym ASD i 11 z grupy kontrolnej bez zaburzeń. Trening NFT był wykonywany w punkcie C4 wg. systemu 10-20, na korze czuciowo- ruchowej. Opierał się na podnoszeniu fali mu (8- 13 Hz) oraz hamowaniu fali theta (4- 8 Hz) i beta (13-30 Hz). Prowadzono dwa treningi w tygodniu po 45 min. przez 20 tygodni.

Przed i po treningach poproszono rodziców o wypełnienie kwestionariuszy dotyczących funkcjonowania osoby badanej - ATEC (Autism Treatment Evaluation Checklist) i SRS (Social Responsiveness Scale). Wykonano także Funkcjonalne obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (fMRI), aby zobaczyć aktywacje obszarów gdzie występują neurony lustrzane.
Test ATEC to narzędzie do mierzenia skuteczności różnych metod leczenia ASD. Opracowany został przez dr Bernard Rimland i dr Stephen Edelson z Autism Research Institute. Test ten jest wystarczająco czuły, aby można było dokonać pomiaru zmian w funkcjonowaniu dziecka. Można sprawdzić, czy stan dziecka autystycznego się poprawia czy pogarsza, czy też doprowadzono do prawidłowego funkcjonowania.
Test SRS rozróżnia zaburzenia ze spektrum autyzmu od innych zaburzeń psychicznych występujących u dzieci poprzez identyfikację obecności i ewentualnego zakresu dysfunkcji społecznych charakterystycznych dla ASD.

Wyniki badań fMRI wykazały wpływ treningu NFT na aktywacje obszarów, gdzie występują neurony lustrzane, co wskazuje na neurofunkcjonalne zmiany. Natomiast zmiany w zachowaniu zostały wychwycone przez testy ATEC i SRS, w których zmniejszyły się symptomy ASD, w szczególności związane z umiejętnościami społecznymi. Co ciekawe u osób z grupy kontrolnej nie wykazano takich zmian, co może świadczyć o dużej efektywności treningu neurofeedback (NFT) u osób autystycznych, a także dużej plastyczności obszarów związanych z neuronami lustrzanymi w ich wypadku.
Poprawa zachowania i zmiana w aktywacji neuronów lustrzanych wskazuje na efektywność kliniczną treningu neurofeedback (NFT) opartego na zwiększaniu potencjału rytmu mu u osób z ASD. Należy jednak pamiętać, że najlepsze, długotrwałe efekty uzyskamy stosując podejście holistyczne i wykorzystując różne formy terapii.
Miłosz Garczarek
psycholog, neuroterapeuta, terapeuta Biofeedback

Bibiografia
Gallese, Rizzolatti i Fogassi, 2006, Mirrors in the mind.
Gazzola, Aziz-Zadeh i Keysers, 2006, Empathy and the somatotopic auditory mirror system in humans.
Hamilton, 2013, Reflecting on the mirror neuron system in autism: A systematic review of current theories.
Nair, Keown, Datko, Shih, Keehn, Müller, 2014, Impact of methodological variables on functional connectivity findings in autism spectrum disorders.