tel. kom. 693-396-774
tel./fax: (71) 336 10 36
e-mail: centrum@biomed.org.pl

Biofeedback w terapii migreny

Wyszukaj w serwisie

Migrena - opis i przyczyny

Prawie każdy z nas doświadczył bólu głowy. Niejednokrotnie mógł też zadać sobie pytanie, czy to aby nie migrena? Bóle głowy mogą być samoistne, jako istota choroby (np. migrena) lub objawowe jako sygnał, że w organizmie toczyć się może stan zapalny w obrębie narządów wewnętrznych.

Do dzisiaj sam mechanizm wyzwalający napad bólu migrenowego nie jest dokładnie poznany. Wiadomo jedynie, że istnieją niektóre czynniki zewnętrzne i wewnętrze przyczyniające się do wystąpienia napadu. Należą do nich np. stres, nadmierny wysiłek, alkohol (zwłaszcza czerwone wino), niektóre pokarmy (kakao, mleko, czekolada, tłuste potrawy, marynaty, owoce cytrusowe), również silne światło, hałas, miesiączka i jajeczkowanie, czy też niektóre leki.

Znajomość czynników wyzwalających napady u danej osoby jest bardzo pomocna w dalszym postępowaniu z chorobą. Migrenowe bóle głowy mogą trwać od kilku do nawet 72 godzin i towarzyszy im często intensywny pulsujący ból, mdłości (nierzadko z wymiotami), nadwrażliwość na dźwięki i/lub światło. Według WHO szacuje się, że na migrenę cierpi blisko 11% ludzi na świecie, to jest prawie 324 mln, a zapada na nią więcej kobiet niż mężczyzn (3:1).
 
Migrena
 

Ból w migrenie

Ból w migrenie często zaczyna się po jednej stronie głowy, pulsująco, z czasem się nasila. Towarzyszą mu często nudności, wymioty, światłowstręt i jadłowstręt, a niejednokrotnie nadwrażliwość na dźwięki i zapachy. Wielu pacjentów przed atakiem czuje tzw. aurę, która może się objawiać w postaci zaburzeń widzenia (np. mroczki i błyski przed oczami), a nawet przejściowej ślepoty. Czasem pacjenci mogą odczuwać drętwienie ręki, mają zaburzenia mowy, co może z kolei być postrzegane jako udar.

Nad migrenowymi bólami głowy prowadzi się szereg badań i obserwacji, w których stosuje się obecnie zaawansowane techniki obrazowania, takie jak fMRI i PET. Niestety dokładna patofizjologia migreny nadal do końca jest niejasna, nie mniej jednak przypuszcza się, że w napadowe bóle głowy zaangażowany jest tzw. układ trójdzielno-naczyniowy (trigeminovascular system), system neuronów unerwiający mózgowe naczynia krwionośne i obejmujący wszystkie gałęzie nerwu trójdzielnego.
 

Terapia migreny

Nie od dzisiaj wiadomo, że ludzki mózg jest bardzo „plastyczny”, o czym może świadczyć choćby wychodzenie z depresji, walka z nałogiem, czy lękami, a odzwierciedleniem funkcjonowania mózgu są sygnały elektryczne – fale EEG, mierzone na powierzchni głowy. I tak np. w czasie głębokiego snu nasz mózg generuje fale delta o częstotliwości 1–4 Hz. Gdy rozmyślamy i snujemy marzenia fale są szybsze (4–8 Hz) i są to fale theta. Kiedy się relaksujemy fale mózgowe o nazwie alfa mają częstotliwość 8–12 Hz, a kiedy skupiamy uwagę (aktywnie myślimy), mózg generuje fale o nazwie beta o częstotliwości 15–18 Hz. Wyróżnia się jeszcze fale, tzw. wysokie beta o częstotliwości 18–30 Hz występujące w czasie dużego pobudzenia nerwowego, w nadmiernym stresie, świadczą one również o napięciu mięśniowym i lęku.

Ponieważ za występowanie migrenowych bólów głowy w znacznej mierze odpowiedzialny jest stopień utlenienia mózgu, a co się z tym wiąże, stopień zwężenia i rozszerzenia naczyń mózgowych, podjęto próby zastosowania metody HEG -Biofeedback w neuroterapii oraz profilaktyce migreny.

HEG to skrót odnoszący się do terminu hemoencofalografia, nieinwazyjnego pomiaru i analizy przepływu krwi mózgu z użyciem podczerwieni. Jest to stosunkowo nowa technika w dziedzinie neuroterapii.
Neurofeedback, jako specyficzna forma terapii biofeedback, opiera się na dwóch zasadniczych hipotezach. Po pierwsze aktywność elektryczna mózgu (EEG) jest obrazem stanu psychicznego człowieka, a po drugie – tę aktywność można ćwiczyć i trenować. Mówiąc wprost, ludzie mogą uczyć się świadomie wpływać na funkcje mózgu, próbując zmienić generowany przez niego sygnał, który z kolei mierzony jest na zasadzie sprzężenia zwrotnego.
HEG-biofeedback jest metodą, która dzięki precyzyjnemu monitorowaniu zmian lokalnego krążenia krwi oraz utlenienia, pozwala skutecznie trenować aktywację mózgu.
 
HEG-Biofeedback trening
 
Wyniki pracy F. F. Jobsisa pokazały, że światło podczerwone przenika przez skórę i czaszkę, bez problemu dociera do mózgu umożliwiając wykonanie pomiarów (Science, 1977). Pomiar może odbywać się na dwa sposoby, z wykorzystaniem:
  • technologii bliskiej podczerwieni (nIR) - nIR HEG mierzy zmiany w lokalnym poziomie utlenowania krwi mózgowej, a prekursorem tej metody jest dr Hershel Toomim
  • technologii pasywnej podczerwieni (pIR) - pIR HEG PIR wykorzystuje fakt, ze podczas procesów poznawczych angażujących obszary czołowe aktywność metaboliczna wyzwala energię cieplną wydzielaną w obszarze czoła (powoduje wzrost temperatury), która jest możliwa do odczytania właśnie za pomocą czujników podczerwieni.
Oba sposoby są całkowicie bezpieczne, gdyż odczytywane dane odzwierciedlają zmiany powstające w mózgu jedynie na skutek tego, co mózg sam wygeneruje.
 
Technologia pasywnej podczerwieni (pIR) umożliwia trening i zmianę temperatury w czasie rzeczywistym z użyciem czujników podczerwieni. Dr Jeffrey Carmen w dużej mierze poświęcił swoją pracę tej technologii i wykorzystaniu jej do terapii migreny. Udowodnił, że trening i kontrola aktywności mózgu w obrębie kory przedczołowej u chorych na migrenę, a co za tym idzie kontrola nadmiernego rozszerzenia naczyń krwionośnych, ma ogromny wpływ na zmniejszenie objawów osób cierpiących na migrenę. Przeprowadził badania 100 chorujących na migrenę osób, u których zastosowano 30-minutowe sesje za pomocą pIR HEG. W czasie sesji rejestrowano obrazy w podczerwieni (wydzielanie temperatury przez obszar przedczołowy) zarówno przed sesją jak i zaraz po niej. Warunkiem terapii było przerwanie przyjmowania leków na migrenę. W grupie 23 mężczyzn (spośród 36) oraz 38 kobiet (spośród 64) poprawę zgłaszano jeszcze przed ukończeniem 6 sesji. Tylko 5 mężczyzn i 6 kobiet zaobserwowało poprawę po 6 sesjach, niektórzy potrzebowali ich większej liczby (sporadycznie nawet 20 sesji). 21 osób nie ukończyło całego cyklu badań z różnych powodów (m.in. rezygnacja z powodów finansowych, przerwanie sesji z powodu konieczności przyjęcia leków przeciwmigrenowych).
Poniższe zdjęcia wyraźnie pokazują obraz czoła osoby zdrowej oraz cierpiącej na migrenę.
 
Widać dokładnie różnice wskazujące na energię termalną tych osób. W obrazie osoby chorej widoczne są znaczne różnice kolorystyczne od zabarwienia jasnego do bardzo ciemnego, przy czym u osoby zdrowej obserwuje się głównie ciemniejszy, jednolity obraz wskazujący na niższą energię termalną. Wyniki badania dr. Jeffrey’a Carmena pozwalają przypuszczać, że świadoma i wyuczona kontrola mechanizmów zaangażowanych w regulacyjne funkcje kory przedczołowej, w szczególności redukcja nadpobudliwości układu nerwowego redukuje „migrenogenny” wpływ kory mózgowej na pień mózgu.
Dla chorych zmagających się z tą chorobą metoda pIR HEG biofeedback (HEG-hemoencefalografia) być może jest sposobem na poprawę funkcjonowania w życiu codziennym, albo nawet do całkowitego wyleczenia.
System HEG-biofeedback ma specjalnie zaprojektowaną obudowę zakończeń świałowodów, zapewniającą zarówno dokładność pomiaru, jak również komfort pacjenta. Specjalnie zaprojektowany system montażu czujników podczerwieni (HEadGear) do pomiaru zmian temperatury (pIR) zapewnia wygodne ich stosowanie. Czujniki umieszczane są na czole bez kontaktu ze skórą. Ponieważ HEG nie rejestruje aktywności elektrycznej, nie ma ryzyka wystąpienia artefaktów związanych z mruganiem oczami, ruchami gałek ocznych, czy napięciem mięśni.
 
Walkę z objawami migreny warto również zintensyfikować rozszerzając trening biofeedback o inne dostępne czujniki. W literaturze dotyczącej metody biofeedback istnieje wiele przykładów wskazujących na uzasadnione użycie czujników aktywności mięśni czy temperatury u osób z migrenowymi bólami głowy. Procesy bólowe są bardzo złożone, w odpowiedzi na ból mózg wysyła informacje zwrotne do miejsca jego występowania i organizm uruchamia szereg procesów z tym związanych. Napięcie mięśniowe wzrasta na skutek pobudzenia, następuje reakcja obronna w postaci skurczu mięśni (np. grymas na twarzy cierpiącego), spada temperatura ciała, oddech staje się przyspieszony, a temu wszystkiemu dodatkowo towarzyszą takie negatywne reakcje psychiczne, jak lęk czy panika.
Można temu zaradzić, stosując trening biofeedback w leczeniu i profilaktyce migreny. Powierzchniowa elektromiografia (SEMG) jest nieinwazyjną techniką pomiaru aktywności elektrycznej mięśni, występującej podczas ich napinania lub cykli relaksacyjnych, a jej zastosowanie daje doskonałe rezultaty w treningu relaksacji i reedukacji mięśniowej.
 
Jak sugeruje Basmajian (1967), sygnał SEMG nie tylko wskazuje, jaki jest stan mięśni, ale także zapewnia informacje o stanie systemu nerwowego, któremu mięśnie są podporządkowane (Donaldson Stuart, Donaldson Mary & Snelling Leslie, 2003). Jednym słowem aktywność i napięcie mięśni jest odpowiedzią na emocje, dlatego pośród wielu zastosowań rejestracji czynności mięśni (takich jak analiza ruchu czy postawy ciała), jednym z głównych zainteresowań psychofizjologii jest również emocjonalny aspekt tych reakcji, który warto wziąć pod uwagę podczas treningów. Metoda SEMG jest stosowana jako trening wprowadzania w stan głębokiego relaksu, zmniejszenia lęku, obniżenia ciśnienia krwi oraz w rehabilitacji nerwowo-mięśniowej po udarze mózgu. Za pomocą specjalnego czujnika rejestrowana jest aktywność elektryczna mięśni.
 
Biofeedback temperaturowy (Temperature Biofeedback) stosowany z doskonałymi efektami w przypadku migrenowych bólów głowy, a także w zespole stresu pourazowego. Wiadomo nie od dziś, że temperatura skóry waha się w zależności od emocjonalnego stanu człowieka i jest niższa w sytuacji stresowej. Pomiaru dokonuje się za pomocą czujnika umieszczonego na opuszce palca środkowego lewej ręki, rejestrującego nawet najmniejsze zmiany temperatury w czasie rzeczywistym z dokładnością do 0,003ºC.
 
Biofeedback oddechowy (Breathing Feedback) jest stosowany w treningach regulacji procesów oddychania i w relaksacji. Pozwala nauczyć się prawidłowych nawyków oddechowych. Za pomocą specjalnego czujnika RESP, wrażliwego na rozciąganie, mierzy się aktywność oddechową, a następnie trenuje regulację tempa oddechu pacjenta.
Pomoc terapeutyczna i postępowanie lecznicze w migrenie opiera się na dwóch podstawach: zwalczaniu napadów oraz na odpowiednim postępowaniu między nimi (profilaktyka), dlatego tak ważna jest możliwość wykorzystania wszystkich dostępnych środków niefarmakologicznych w walce z tą utrudniającą normalne życie z chorobą.
 
Dorota Jagura

Bibliografia:
 
     Carmen J.A., Passive Infrared Hemoencephalography: Four Years and 100 Migraines. Journal of Neurotherapy, 8 (3) (2004), s. 23-51.
     Sheridan Ch.L., Radmecher S.A., Psychologia zdrowia. Wyzwanie dla biomedycznego modelu zdrowia. Instytyt Psychologii Zdrowia, Warszawa 1998.
     Thompson M., Thompson L., Neurofeedback. Wprowadzenie do podstawowych koncepcji psychofizjologii stosowanej. Wydawnictwo Biomed Neurotechnologie, Wrocław 2013.